Elles στο Μουσείο Φρυσίρα, από την Κατερίνα Φραγκοπούλου

Σε ένα νεοκλασικό κτίριο, χτισμένο στις αρχές του 19ου αιώνα και ανακαινισμένο πρόσφατα από την οικογένεια Φρυσίρα, λειτουργεί το Μουσείο Φρυσίρα από το 2002 ως χώρος στέγασης εκθέσεων σύγχρονης ευρωπαϊκής ζωγραφικής.

Το Μουσείο Φρυσίρα βρίσκεται στην Πλάκα (Μονή Αστερίου 3), κοντά στο Σύνταγμα και στο Θησείο. Μέσα στις ομορφιές, μέσα στην ξεχασμένη από το χρόνο γειτονιά της Αθήνας. Ο τόπος αυτός σε προδιαθέτει θετικά για να απολαύσεις τα εκθέματα του μουσείου. 

Από τις αρχές Δεκεμβρίου του '15 ως τα τέλη  Ιουνίου του '16 στο μουσείο φιλοξενείται η έκθεση Elles (Εκείνες), ένα αφιέρωμα στα ζωγραφικά έργα Ελληνίδων, αλλά και ξένων, Ευρωπαίων γυναικών ζωγράφων.

Εάν θέλετε να θαυμάσετε το ζωγραφικό ταλέντο αξιόλογων γυναικών ζωγράφων του ελληνικού αλλά και του ευρωπαϊκού εικαστικού χώρου επισκεφθείτε το Μουσείο Φρυσίρα και δεν θα το μετανιώσετε.

Το φωτογραφικό υλικό μου δημιουργήθηκε χάρη στην ευγενική χορηγία του υπεύθυνου της έκθεσης που με χαρά μου επέτρεψε να φωτογραφήσω τον χώρο και τους πίνακες. 

Κουκλόσπιτο, πικραμύγδαλο και άλλα γλωσσικά τερτίπια…, από την Κατερίνα Φραγκοπούλου

Στη γλώσσα μας υπάρχουν πολλές φαινομενικά απλές λέξεις όπως στάχτη, τζάκι, σπίτι, ζέστη, χειμώνας, σκύλος. Σε αυτές τις λέξεις έρχονται να προστεθούν και κάποιες, ακόμα, λεξούλες, λιγάκι πιο περίπλοκες, οι λεγόμενες σύνθετες λέξεις.

Παραδείγματα σύνθετων λέξεων μπορεί να βρει κανείς παντού γύρω του αν απλά παρατηρήσει το σπίτι του…μπαλκονόπορτα, θυροτηλέφωνο, μαξιλαροθήκη, κουρτινόξυλο, κλειδαρότρυπα, τους ανθρώπους και τα χαρακτηριστικά τους….καστανόξανθη κοπέλα, ψιλόλιγνος άντρας, μισάνθρωπος, φιλήδονος, γλυκανάλατα λόγια, τη φύση και τα ζώα…γαλαζοπράσινα νερά,  βαθυκόκκινο ηλιοβασίλεμα, αστραπόβροντα, ασπρόμαυρο γατάκι, πολύχρωμο παπαγαλάκι.

Στις νεοελληνικές διαλέκτους είναι, επίσης, πάμπολλες οι σύνθετες λέξεις. Στη διάλεκτο των Επτανήσων, ανοίγοντας κανείς ένα τοπικό γλωσσάρι μπορεί να εντοπίσει διαλεκτικά σύνθετα όπως βουρλομπαντιέρας (ο) "ο παλαβιάρης", μοροφίντο (το) "ο τοίχος", στραβοκάντουνο (το) "το ελικοειδές καντούνι", καντηλιερόστρατσα (η) "το πατσαβούρι της λυχνίας", τσερασπανιά (η) "το βουλοχέρι για σφραγίδες". Αντίστοιχα στα Ποντιακά υπάρχουν παραδείγματα συνθέτων, όπως μελοκούτιν (το) "δοχείο με μέλι", λεμονάπιν (το) "απίδι με γεύση λεμονιού", χιονοφώς (το) "η αντανάκλαση του χιονιού". Στα Κρητικά παρατηρούνται, επίσης, πολύ ενδιαφέρουσες περιπτώσεις σύνθετων λέξεων, για παράδειγμα τυρόσπιτο (το) "δωμάτιο για την αποθήκευση τυριού", τσικαλοκαθέ "θέση για την αποθήκευση κουζινικών σκευών". Επιπρόσθετα, στα Κυπριακά υπάρχουν σύνθετα όπως αεροπίννω "πίνω αέρα, μεταφορικά χάνω το χρόνο μου", αγιάγκαθο "το άγιο αγκάθι", φυλλοκρόμμυδο "το φύλλο του κρεμμυδιού". Στα Αϊβαλιώτικα συναντάμε τις λέξεις καρπουζουφλάδα "η φλούδα καρπουζιού", αρχουντουμαχαλάς "πλούσια συνοικία στο Μουσχονήσι", κουζουκουλός "αυτός που έχει δυσμορφία στα πόδια του". Στο Μιστί αξιομνημόνευτη είναι η σύνθετη λέξη γαραμπουγιά "η μαύρη βαφή", ενώ στη Καλαβρία χρησιμοποιούν το ριζζάφτι για τη ρίζα του αυτιού. Τέλος, μπορεί κανείς να βρει και άλλες σύνθετες λέξεις διάσπαρτες σε όλες τις νεοελληνικές διαλέκτους.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα χαρακτηριστικά των συνθέτων είτε στην Κοινή Νέα Ελληνική είτε στις Νεοελληνικές Διαλέκτους. Ένα από το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα των συνθέτων είναι η κεφαλή που είναι εκείνο το στοιχείο  που προσδίδει την γραμματική κατηγορία και τη σημασία στο σύνθετο. Η κεφαλή μπορεί να βρίσκεται είτε στο α’ συστατικό του συνθέτου είτε στο β’ συστατικό και έτσι να έχουμε ενδοκεντρικά σύνθετα με αριστερόστροφη κεφαλή π.χ. χαρτοπαίζω και ενδοκεντρικά με δεξιόστροφη κεφαλή, π.χ. ποντικοπαγίδα.  Ωστόσο, υπάρχουν και αρκετές περιπτώσεις εξωκεντρικών συνθέτων, που δεν έχουν την κεφαλή ούτε στο α’ αλλά ούτε και στο β’ συστατικό των συνθέτων. Στα εξωκεντρικά σύνθετα η κεφαλή βρίσκεται έξω από τον πυρήνα του συνθέτου (α’ και β’ συστατικό) είτε σε ένα παραγωγικό πρόσφυμα, π.χ. –η όπως στο κοκκινομάλλης (ο) ‘αυτός που έχει κόκκινα μαλλιά’ είτε σε ένα μηδενικό παραγωγικό πρόσφυμα (Ø) που υποθέτουμε ότι υπάρχει π.χ.  ανοιχτόμυαλος.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα των συνθέτων είναι ο δείκτης σύνθεσης, το στοιχείο εκείνο που συνδέει τα συστατικά του συνθέτου μεταξύ τους. Συνήθως ο δείκτης σύνθεσης έχει τη μορφή –ο- και πιο σπάνια –α- για την ελληνική γλώσσα και τις νεοελληνικές διαλέκτους. Για παράδειγμα, στο σύνθετο τραπεζομάντηλο το –ο- συνδέει το α’ συστατικό τραπέζ(ι) με το β’ συστατικό μαντήλ(ι). Σε αρχαιοπρεπείς λέξεις ή σε λέξεις της αρχαίας ελληνικής συνήθως απουσιάζει ο δείκτης σύνθεσης, π.χ. νυκτιλαμπής, πανεπιστημιούπολη κ.α. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί αν θεωρήσουμε ότι αυτές οι λέξεις είναι μια μορφή απολιθωμάτων, οι λεγόμενες λεξικοποιήσεις από την αρχαία ελληνική.

Τα σύνθετα χαρακτηρίζονται, ακόμα, από έναν τόνο στη δομή τους και από μια διαβαθμισμένη σημασιολογική (α)διαφάνεια. Για παράδειγμα η λέξη ασπρόμαυρος είναι περισσότερο σημασιολογικά διαφανής από τη λέξη λεωφορείο, με την έννοια ότι η σημασία του πρώτου συνθέτου μπορεί να αναχθεί ευκολότερα από τα επιμέρους συστατικά του σε σχέση με τη σημασία του δεύτερου συνθέτου που πιο δύσκολα κανείς μπορεί να  καταλάβει τις σημασίες των δύο συστατικών.

Όσον αφορά τα είδη των συνθέτων, υπάρχουν πολλά ανάλογα τη σχέση που σημειώνεται ανάμεσα στα συστατικά τους. Για παράδειγμα, αν σημειώνεται σχέση εξάρτησης μεταξύ των συστατικών του συνθέτου τότε έχουμε περιπτώσεις όπως αγριάνθρωπος και λεμονοδάσος (το α’ συστατικό εξαρτάται/προσδιορίζει το β’). Αν σημειώνεται σχέση παράταξης, τότε έχουμε σύνθετα όπως ψωμοτύρι ή αλατοπίπερο.

Αυτά τα λίγα για τα γλωσσικά τερτίπια ή αλλιώς τις σύνθετες λέξεις στην Κοινή Νέα Ελληνική αλλά και στις Νεοελληνικές Διαλέκτους. Περισσότερες λεπτομέρειες θα σας πω στο επόμενο άρθρο.

Βιβλιογραφία

Ράλλη, Α (2005). Μορφολογία. Αθήνα, Πατάκης.

Morilan database, University of Patras.

Έκθεση Mario Merz στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, από την Κατερίνα Φραγκοπούλου

Ήθελα από καιρό να δω αυτήν την έκθεση, από πριν τα Χριστούγεννα. Σήμερα το πρωί τελικά κατάφερα και αποφάσισα να πάω. Ξεκίνησα λοιπόν και πήρα το μετρό και κατέβηκα στη Στάση «Ευαγγελισμός». Περπάτησα από το σταθμό μέχρι τη Νεοφύτου Δούκα 4 και έφτασα στον στόχο μου. Βρέθηκα  μπροστά σε ένα πολύ όμορφο νεοκλασικό κτίριο.

Ανέβηκα τη μαρμάρινη σκάλα, τύπου ανακτόρου της πριγκίπισσας Σίσσυ, και βρέθηκα στην είσοδο του κτιρίου, μπροστά σε μια τεράστια ξύλινη εξώπορτα με χάλκινα πόμολα. Έσπρωξα την πόρτα και μπήκα. Ζήτησα να δω την έκθεση του Mario Merz κι ένας υπεύθυνος με βοήθησε με χαρά, λέγοντας μου σε ποιες αίθουσες είναι τα εκθέματα και πώς να κινηθώ μέσα στο χώρο.

Ξεκίνησα από το ισόγειο. Στην πρώτη αίθουσα, μπαίνοντας, αντίκρισα ένα τεράστιο igloo, το οποίο ήταν γυάλινο, αλλά από το σπασμένο κέντρο του αναδύονταν τα ξύλινα κλαδιά ενός δέντρου.

Όπως διάβασα σε ένα άρθρο για την τέχνη του Mario Merz, ο Ιταλός καλλιτέχνης ήταν ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της Art Povera, της Φτωχής Τέχνης, δηλαδή, της τέχνης που χρησιμοποιεί πρώτης ύλης υλικά για να αποτυπώσει συμβολικά νοήματα για το γίγνεσθαι του ανθρώπου. Έτσι, λοιπόν, το igloo αυτό που θαύμασα στην πρώτη αίθουσα του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, αποτυπώνει τα βασικά στοιχεία για τη ζωή του ανθρώπου, το καταφύγιο και η τροφή που αποτυπώνονται με το igloo και η επαφή με τη φύση που συμβολίζεται με το δέντρο.

Συνέχισα την περιήγησή μου, ανεβαίνοντας μέσα από μια ξύλινη σκάλα στον 1^ο όροφο, όπου ήταν και το κυριότερο μέρος των έργων του Merz. Η φιλοσοφική του κοσμοθεωρία για την τέχνη ως πολιτική πράξη, ως πράξη διαμαρτυρίας αποτυπωνόταν σε ένα μότο γραμμένο και σχεδιασμένο με φώτα neon.

Sciopero generale azione politica relativa proclamata relativamente all’arte.

( Γενική απεργία σχετική πολιτική πράξη διακήρυξε σχετικά με/για την τέχνη. )

Sciopero Generale (Γενική Απεργία, 1970)

Στον ίδιο χώρο, πάνω σε ένα εκθεσιακό τραπέζι με γυαλί από πάνω, άλλα έργα του σε χαρτί.

Ελευθερία σε όλες τις μορφές έκφρασης 

Ελευθερία να διαβάσεις στη φυλακή, ελευθερία να ζωγραφίσεις, ελευθερία να κρίνεις, να έχεις τρεις αντικρουόμενες σκέψεις.

Ο Mario Merz ως κυνηγός του φασισμού, ως πολιτικός ακτιβιστής πίστευε στην ελευθερία των ανθρώπων να δραστηριοποιούνται κοινωνικά, να εξελίσσονται πνευματικά χωρίς παρωπίδες, να σκέφτονται χωρίς να πιστεύουν σε μία γενίκευση, σε μία αυθεντία και να ζουν χωρίς να φοβούνται την οικονομία και χωρίς να αισθάνονται αιχμάλωτοί της.

Πέρα από την πολιτική, κοινωνική, ακτιβιστική του δράση, ο Mario Merz τοποθετήθηκε και πάνω σε θέματα μαθηματικών. Διατύπωσε την άποψη ότι οι αριθμοί είναι προϊστορικοί, προϋπάρχουν, δηλαδή, της ιστορίας καθώς εξελίσσονται στο άπειρο μαζί με τη Γη και το Σύμπαν. 

Αυτή ακριβώς η άποψή του για το άπειρο των αριθμών, το αέναο «είναι» των αριθμών ήταν διάχυτη σε πολλά έργα του και μέσα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης της Αθήνας. Εμβληματικό είναι το έργο του στο οποίο έχει ζωγραφιστεί ένα ελικοειδές κέλυφος σαλιγκαριού που επανέρχεται συνεχώς με μια αέναη κίνηση. 

Στο πλαίσιο αυτό του απείρου των αριθμών, ο Merz καθαρά επηρεασμένος από τη θεωρία του Ιταλού μαθηματικού Fibonacci για την υπόσταση και λογική ακολουθία των αριθμών, σύμφωνα με την οποία ο κάθε αριθμός είναι το άθροισμα των δύο προηγούμενών του, δεν χάνει την ευκαιρία να ενσωματώσει αυτή τη φόρμουλα στα έργα του και να εκφράσει τον ισχυρισμό του για την αέναη εξέλιξη της φύσης και του σύμπαντος.

"Οι ξένες λέξεις είναι", από την Κατερίνα Φραγκοπούλου

Οι ξένες λέξεις είναι αποτέλεσμα μίξης, διεπαφής γλωσσών. Οι γλώσσες έρχονται σε επαφή, αφού οι άνθρωποι διαφορετικών χωρών έρχονται σε επαφή και δεν είναι στάσιμοι, ριζωμένοι σε μια χώρα –με κάποιες εξαιρέσεις φυσικά-, ειδικά τις τελευταίες δεκαετίες με την εξέλιξη των μέσων  μεταφοράς, βλέπε αεροπλάνα.

Αφού, λοιπόν, οι άνθρωποι ταξιδεύουν, μετακινούνται και συναναστρέφονται με άλλους ανθρώπους είναι φυσικό επακόλουθο να δέχονται πολιτισμικές επιρροές,  μία εκ των οποίων είναι και η γλωσσική. Όπως ο ένας πολιτισμός «κλέβει» στοιχεία από τον άλλο, έτσι και ένα γλωσσικό σύστημα «κλέβει» στοιχεία από ένα άλλο γλωσσικό σύστημα.

Τα ξένα γλωσσικά στοιχεία, που δανείζεται μια γλώσσα από μια άλλη, μπορεί να μείνουν ως έχουν π.χ. “cupcake”, “blog”, “selfiestick” ή να αλλάξουν. Ως προς τη φωνολογική τους μορφή, οι ξένοι φθόγγοι, τα ξένα φωνήματα όπως τα λέμε στη γλωσσολογία, αντικαθίστανται από γηγενή, από φωνήματα της γλώσσας που δανείζεται, π.χ. φέισμπουκ, ίντερνετ. Ως προς τη μορφολογία τους, πολλές ξένες λέξεις μπορεί να παραμείνουν άκλιτες για παράδειγμα, εβαπορέ, σλόγκαν, ατελιέ, σεζλόνγκ, σνίτσελ ή να κλίνονται π.χ.  σερβίρω, η πόρτα, ο καφετζής, το βιολί, ο μπακλαβάς.

Όλα αυτά τα ξένα γλωσσικά στοιχεία από πολλούς θεωρήθηκαν και θεωρούνται «απόβλητα», σκουπίδια από τα οποία πρέπει να καθαρίσουμε τη γλώσσα.

Αυτές οι απόψεις, όμως, δεν είναι «αθώες», δίχως πολιτικά και κοινωνικά υπο-νοήματα. Όταν κάποιος θεωρεί ότι οι ξένες λέξεις μολύνουν τη γλώσσα του, θεωρεί εμμέσως ότι οι πολιτισμοί και οι άνθρωποι που χρησιμοποιούν και φέρνουν αυτές τις λέξεις στη γλώσσα του είναι απόβλητοι, μη καλοδεχούμενοι. Βλέπουμε, δηλαδή, ότι η αποδοχή ή όχι των ξένων λέξεων έχει πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις για τους ομιλητές του συστήματος που τις δέχονται και τις ενσωματώνουν, αλλά και για αυτούς που δεν το κάνουν.

Αυτοί που θεωρούν ότι οι ξένες λέξεις καταστρέφουν την γλώσσα τους, εμμέσως πλην σαφώς πιστεύουν ότι η δική τους γλώσσα είναι η αμόλυντη, η ιδανική, η καλύτερη. Και εδώ ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα τεράστιο και τρανταχτό γλωσσικό μύθο, που όμως είναι ένα κοινωνικό και πολιτικό κατασκεύασμα των ομιλητών της εκάστοτε γλώσσας.

Όπως οι εποχές αλλάζουν, οι επιστήμες εξελίσσονται, οι άνθρωποι μεγαλώνουν και γερνούν, έτσι και τα προϊόντα τους, τα κατασκευάσματά τους ή καλύτερα τα εργαλεία τους όπως είναι η γλώσσα, αλλάζουν, εξελίσσονται και δεν μένουν στάσιμα.

Ως φυσικό επακόλουθο αυτής της μεταβλητότητας των γλωσσών είναι η εισροή ξένων, δάνειων λέξεων και η επιλεκτική ή τυχαία προσαρμογή τους.